mgr Małgorzata Srogi, nauczyciel-terapeuta
Ośrodek Rehabilitacyjno - Edukacyjno - Wychowawczy

    

    

mgr Joanna Wirchanowicz, nauczyciel-terapeuta
Ośrodek Rehabilitacyjno - Edukacyjno - Wychowawczy

Jedną z metod pomagających dziecku w opanowaniu umiejętności komunikowania się za pomocą pisma jest metoda czytania całowyrazowego Domana. Została ona zmodyfikowana i dostosowana do potrzeb dzieci z autyzmem oraz potraktowana jako wstęp do nauki czytania i pisania. Może być również wykorzystana dla dzieci z uszkodzonym układem nerwowym, z porażeniem mózgowym, zespołem Downa, zespołem Aspargera i wielu innych. Dobre efekty uzyskuje się również stosując ją w pracy z dzieckiem nadpobudliwym psychoruchowo oraz z wszelkiego rodzaju sprzężeniami.
Zdaniem G. Domana małe dzieci mają wręcz " nieograniczony głód wiedzy połączony z łatwością przyswajania sobie nowych informacji"|(G.Doman 1992). Jest to podyktowane potencjałem i możliwościami mózgu, którego rzeczywisty rozwój następuje miedzy 1 a 5 rokiem życia. Dlatego też każdy rodzaj informacji przyswajany jest bez jakiegokolwiek świadomego wysiłku. Dziecko chce poznać każdą rzecz wielozmysłowo - dotknąć, usłyszeć, zobaczyć. W tym czasie może ono skojarzyć i przyswoić sobie równie szybko słowo mówione jak i pisane. G. Doman traktuje czytanie jako element dziecięcej zabawy, stąd też nazwa koncepcji - zabawa w czytanie.
Metoda ta jest doskonałym ćwiczeniem pamięci, percepcji wzrokowej, słuchowej i uwagi. Praca tą metodą zaczyna się od demonstrowania dziecku zestawu pojedynczych słów. Każdy zestaw składa się z pięciu słów, napisanych czerwonymi literami na specjalnie przygotowanych etykietach, które można samemu przygotować. W trakcie prezentowania etykiet zmieniana jest kolejność słów, tak aby wyrazy nie zaczynały się od tej samej litery. Następnie wycofywane jest jedno słowo, a na jego miejsce wkładamy nowe, z tego samego tematu. W zestawach łączy się zawsze wyrazy dotyczące jednej kategorii np. ubrania, części ciała, jedzenie itp.
Prezentację zaczynamy od słów dziecku najbliższych stopniowo przechodząc do bardziej abstrakcyjnych. To pierwszy etap nauki czytania.

Kolejnym etapem jest włączanie zestawów wyrażeń dwuwyrazowych (rzeczownik + przymiotnik) znanych dziecku już słów np. czerwone auto, zielony kubek, miła mama itp. Prezentacja tych wyrażeń przebiega według tych samych zasad, co pokazywanie słów. Równocześnie z prezentacją wyrażeń kontynuujemy zapoznawanie dziecka z nowymi pojedynczymi słowami. Można włączyć nawet elementy matematyki.
Następny etap pracy daną metodą to nauka czytania (prezentowania) prostych zdań. Gdy dziecko zaczyna dobrze czytać możemy budować zdania wykorzystując znane z wcześniejszych ćwiczeń etykiety. Stopniowo przechodzimy do zdań rozbudowanych wprowadzając coraz więcej słów oraz przyimki w postaci dwu - wyrazowych wyrażeń np. pod krzesłem, na krześle, za krzesłem itp. Prezentujemy te same wyrazy w różnych zdaniach, aby dać dziecku możliwość zapoznania się z ich odmianą np.

Czerwone auto stoi na stole.
Magda ma czerwony sweterek.
Tata pije z czerwonego kubka.

W miarę jak dziecko czyta coraz lepiej należy stopniowo zmniejszać wielkość liter, oraz zmienić kolor na czarny.
Ostatnim etapem pracy daną metodą jest tworzenie prostych książeczek o coraz bardziej złożonej formie i treści. Książeczki te możemy podzielić na trzy rodzaje:

- książeczki emocjonalne, których tematyka dotyczy bezpośrednich doświadczeń dziecka. W książeczce każde zdanie jest zapisane na osobnej kartce i jest poprzedzone ilustracją oddzieloną od zapisanej strony. W książeczce znajduje się pięć zdań. Dziennie prezentujemy dziecku 2 książeczki, które czytamy po 2-3 razy przez około 3 dni.
- książeczki z kategoriami, które możemy wprowadzić, jeżeli dziecko zapoznało się z bitami obrazkowo - wyrazowymi prezentowanymi według określonych kategorii np. zwierzęta, owoce itd. Opracowując taką książeczkę korzysta się z elementów znanych dziecku z prezentowanych wcześniej bitów według tej samej zasady jak w przypadku książeczek emocjonalnych. Dziennie pokazuje się 1 książeczkę.
- książeczki encyklopedyczne, które zawierają wiedzę na określony temat, mogą zawierać klika zdań na określony temat, a opracowany tekst nie musi być oddzielany od ilustracji. Kolor liter jest już zmieniony na czarny. Na tym etapie wprowadzamy pytania do tekstu tak przygotowane, że dziecko może odpowiedzieć na nie "tak"; lub "nie", na które odpowiedź wynika z czytanego tekstu, ale nie jest dokładnie zwerbalizowana.

Metodę czytania globalnego Domana można wykorzystać również do nauki pisania. W tym celu należy uświadomić dziecku, ze potrafi czytać, a że każde zdanie składa się z wyrazów, a wyrazy z liter. W przypadku dzieci niepełnosprawnych możemy wówczas wprowadzić tablice do ułatwionej komunikacji, a gdy dziecko nuczy się na tym pracować zapoznajemy je z komputerem. Bardzo często bity wyrazowe są łączone z bitami obrazkowymi, które również są ułożone według poszczególnych kategorii.

Kiedy dziecko jest już zaawansowane w czytaniu całowyrazowym i zna kilka kategorii bitów wówczas możemy bawić się z dzieckiem w podpisywanie bitów etykietami. Możemy również za pomocą gotowych zdań opowiadać o sytuacji przedstawionej na obrazku lub opisywać znajdujący się na nim przedmiot. Ciekawym ćwiczeniem jest układanie historyjek obrazkowych, opowiadanie ich lub podpisywanie zdaniami układanymi z wyrazów. Do podpisywania bitów możemy również dołączyć ćwiczenia mowy czynnej, zachęcając dziecko do wypowiadania głosek. Metoda ta bowiem odgrywa istotną rolę w nauce porozumiewania się dziecka z zaburzeniami nadawania i odbierania mowy.

Bardzo ważną zasadą, o której należy pamiętać pracując daną metodą jest to, że nie dajemy dziecku do zabawy ani obrazków, które "bitujemy", ani, wyrazów, wyrażeń, czy opracowanych książeczek. Nie powinno się również zbyt często "sprawdzać" umiejętności dziecka, gdyż im częściej je sprawdzamy tym wolniej ono się uczy.
Literatura: G. Doman, J. Doman, "Jak uczyć małe dziecko czytać?", Bydgoszcz 1992

mgr Beata Jaworska, logopeda
Ośrodek Rehabilitacyjno - Edukacyjno - Wychowawczy

Specjaliści, zajmujący się dziećmi i młodzieżą w naszym Ośrodku, napotykają w procesie edukacji, terapii i codziennych relacji z nimi na szereg barier komunikacyjnych, wynikających z wielorakiej niepełnosprawności, upośledzenia umysłowego lub autyzmu podopiecznych.

Termin "komunikacja wspomagająca i alternatywna" w najogólniejszym rozumieniu jest używany do określenia odmiennych sposobów porozumiewania się . Jest to również wspomaganie zdolności mówienia, a przy braku mowy dźwiękowej, przyswajanie zastępczych sposobów komunikacji.

Standardem powszechnie używanym do opisu tej dziedziny jest skrót AAC (ang. Augmentative and Alternative Communication).

W kontaktach z podopiecznymi kierujemy się zasadami wypływającymi z filozofii komunikacji totalnej (D.Denton;1978) Zakłada ona, że każdy w celu zaspokojenia swoich potrzeb, powinien mieć możliwość używania wszystkich dostępnych mu kanałów komunikacyjnych. W tym celu, w kontaktach z niemówiącymi wychowankami stosowane są zindywidualizowane, różnorakie formy AAC, wspierane środkami technicznymi w postaci komunikatorów i programów komputerowych.

Wstępem do odnalezienia drogi skutecznego porozumiewania się jest obserwowanie i interpretowanie zachowań podopiecznych, powiązanie zachowania z sygnalizowaną potrzebą oraz wzmacnianie pożądanych zachowań w kierunku przekształcenia ich w sygnały komunikacyjne. Proces ten określa się wdrażaniem umiejętności przedjęzykowych. U dzieci i młodzieży z dysfunkcjami ruchowymi lub zachowaniami ze spektrum autyzmu umiejętności te ograniczają się często do kierowania wzroku na przedmioty, którymi są zainteresowane, potrząsania głową lub jedną z kończyn. Osoby z upośledzeniem umysłowym, sprawne manualnie, w procesie porozumiewania się wykorzystują gesty naturalne lub zunifikowane i połączone z symbolami graficznymi w systemie Programu Makaton.

Celem wstępnego etapu terapii umiejętności komunikacyjnych jest wzmacnianie aspektu sprawczości i intencyjności działań osoby niepełnosprawnej. Prowadzi to ma do udzielania odpowiedzi na pytania poprzez wskazanie wzrokiem lub gestem osoby, przedmiotu lub symboli "TAK-NIE".

       Niezbędne jest sytuacyjne wykorzystanie możliwości ekspresji oraz wzmacnianie możliwości porozumiewania się i inicjowania kontaktów. Sposób porozumiewania się z podopiecznym nie powinien ograniczać się do komunikowania informacji negatywnych (bólu, głodu, niezadowolenia), ale prowadzić ma również do zadawania pytań, zaprzeczeń i dokonywania wyboru aktywności.
Stosowany w naszym Ośrodku system komunikacji alternatywnej to:
- Program Makaton- system gestów wzmacniany mową i symbolami graficznymi;
- system znaków graficznych PCS (ang. Picture Communication System) wspierany mową i komunikatorami.

Program Językowy Makaton powstał w 1972r. w Wielkiej Brytanii i początkowo opierał się na porozumiewaniu za pomocą znaków manualnych, w znacznym stopniu wykorzystujących system Języka Migowego. W wyniku przeprowadzonych badań opracowano listę 350 słów obejmujących podstawowe pojęcia dnia codziennego. Zapamiętanie ich sprawiało osobom niepełnosprawnym intelektualnie duży problem, w związku z tym w 1985 r. włączono w Program Makaton znaki graficzne (symbole). W chwili obecnej Słownictwo Podstawowe w Makatonie to 450 gestów i symboli graficznych. W odróżnieniu od języka migowego w Makatonie wykonywane gesty wspomagają tylko słowa kluczowe (pojęcia, które niosą najwięcej informacji w zdaniu), a nie każde wypowiadane słowo. Wykonywanym gestom powinna - w miarę możliwości- towarzyszyć poprawna gramatycznie mowa (B.B. Kaczmarek; 2006). Oprócz gestów wykorzystuje się wyraz twarzy, kontakt wzrokowy, ton głosu, postawę ciała i ruch.
       

Drugi - po gestach - rodzaj znaków wykorzystywanych w Makatonie to symbole graficzne. Są to proste, czarno - białe rysunki liniowe, które stanowią graficzna reprezentację pojęć. Nie posiadają one haseł wpisanych w symbol, jak to ma miejsce np. w Piktogramach. Hasła mogą być jednak wpisane pod znakami.
Znaki Makatonu nie zastępują mowy, stanowią jedynie jej uzupełnienie, pomagają zobaczyć wypowiadane słowa. Mogą być one połączone z innymi systemami komunikacyjnymi, np. Piktogramami lub PSC, a znaki manualne mogą być włączane do wszystkich form AAC. Osoby uczące znaków mogą również swobodnie tworzyć własny zestaw pojęć, nie kierując się kolejnością poziomów (poziom I zawiera pojęcia związane z najbliższym otoczeniem dziecka), a traktując je jedynie jako listę zasobu niezbędnych pojęć (B.B. Kaczmarek; 2006).

Każda aktywność może być połączona z gestem i symbolem, a nauczanie w kontekście sytuacyjnym podnosi skuteczność ich stosowania i podnosi rozumienie mowy, która zawsze powinna towarzyszyć pokazowi znaków.
Najważniejszym czynnikiem wpływającym na proces przyswojenia Makatonu jest potrzeba komunikacyjna i siła motywacyjna danego znaku. Łatwiej przyswoić znak, który ma dla danej osoby większe znaczenie. Należy też pamiętać o konieczności upraszczania znaków manualnych i dostosowania ich do możliwości osób o obniżonej sprawności motorycznej.
Każda osoba niepełnosprawna ma indywidualne tempo przyswojenia znaków i symboli. Skuteczne porozumiewanie się Makatonem nie jest jednak możliwe bez objęcia programem nauczania, oprócz opiekunów i terapeutów innych partnerów komunikacyjnych osób posługujących się tym systemem: rodziców, rodzeństwa i wszystkich osób, które z różnych powodów wchodzą w kontakt z osobą niepełnosprawną.
Brak widocznych efektów nie powinien skłaniać do rezygnacji, ale raczej wzbogacania metod ich nauczania, a kluczem do sukcesu jest konsekwentne stosowanie znaków w odpowiednich sytuacjach.
PSC (ang. Picture Communication System) to jeden z graficznych systemów AAC. Jest to jeden z najbardziej rozpowszechnionych systemów symbolicznych na świecie. Został on opracowany na przełomie lat '70 i '80 przez R. Johnson w Stanach Zjednoczonych. Dziś system PSC zawiera 3000 symboli uporządkowanych w takie kategorie jak: ludzie, rzeczowniki, czasowniki, przymiotniki, jedzenie, emocje, symbole opisowe, czas wolny, itd. Każdy symbol posiada nad obrazkiem napis odpowiadający jego treści. Mogą to być pojedyncze słowa, często używane zwroty lub zdania.

Obrazki są kolorowe, a symbole często przedstawione w wielu wariantach (np. pojemniki, ludzkie twarze, budynki), aby wybrać znaczenie optymalne dla danego użytkownika. Część symboli przedstawia graficzną wersję amerykańskiego języka migowego. System PSC jest na tyle przejrzysty i estetyczny, że osoby niemówiące bardzo szybko zaczynają rozumieć znaczenie symboli i chętnie wykorzystują je do porozumiewania się.
 
Środki techniczne wspierające AAC

KOMPUTER - świat osób niepełnosprawnych : z poważnymi zaburzeniami mowy, wzroku, z niedowładami kończyn i niepełnosprawnościami sprzężonymi wzbogacony został dzięki komputerowi w rewolucyjny sposób . Dobierając właściwe oprogramowanie i urządzenie peryferyjne, komputer może stać się wspaniałym narzędziem terapii, edukacji i porozumiewania się osób niepełnosprawnych, dając im poczucie niezależności.
 

KINDTRAC - dwuprzyciskowa, podłączona do komputera "myszka - piłka", przeznaczona dla osób o ograniczonych możliwościach motorycznych. KidTrac posiada funkcję przewijania zawartości ekranu.
Dzięki przyciskom, przygotowuje również do umiejętności posługiwania się komunikatotem.

KOMUNIKATORY - urządzenia do nagrywania i odtwarzania komunikatów słownych, wspomagające komunikację osób niemówiących.

MAGIC TOUCH - ekrany dotykowe, które można przyłączyć do poprzedniej części istniejącego monitora.

TECH/TALK - komunikator umożliwiający przygotowanie 8 komunikatów na 6 poziomach, popartych obrazkami lub/i napisami umieszczonymi w kolejnych okienkach komunikatora, adekwatnych do nagranych komunikatów.

TECH/FOUR - komunikator umożliwiający nagranie 4 komunikatów, w czterech okienkach komunikatora.

GO TALK - jest to seria komunikatorów - lekkich, przenośnych i wytrzymałych urządzeń, które są idealne do użycia przez osoby niemówiące.

GOTALK 4+ - komunikator z 4 klawiszami zmiennymi i 2 stałymi, do nagrywania komunikatów na 5 poziomach.